انرژی تاریک و ماده در جهان یا تجلی قدرت خداوند خداوند؟

• مقاله علمی و فلسفی از دیدگاه مسیحیت *

چکیده

کیهان‌شناسی مدرن بشریت را با یکی از عمیق‌ترین پرسش‌ها در مورد ماهیت کیهان مواجه می‌کند: انرژی تاریک و ماده چیست و چه چیزی باعث انبساط سریع فضای کیهانی می‌شود؟ بر اساس مدل استاندارد کیهان شناسی، تقریباً 68 درصد از محتوای انرژی کل جهان به انرژی تاریک نسبت داده می شود که ماهیت فیزیکی آن به طور ناقص شناخته شده است.

این مقاله به بررسی دانش علمی فعلی در مورد ماده تاریک و انرژی تاریک می پردازد و یک تز فلسفی مسیحی را پیشنهاد می کند: آنچه علم از طریق تأثیرات قابل مشاهده انرژی تاریک توصیف می کند، ممکن است از منظر ایمان، به عنوان جلوه ای از قدرتی که خداوند خداوند از طریق آن جهان را حفظ و اداره می کند، تفسیر شود.

این تز به عنوان یک قانون ثابت فیزیک ارائه نمی شود، بلکه به عنوان تفسیری از رابطه بین دانش علمی، واقعیت نامرئی و درک معنوی حضور خدا در آفرینش ارائه می شود.

کلمات کلیدی: ماده تاریک، انرژی تاریک، جهان، کیهان شناسی، خدا، بعد معنوی، انبساط شتابان، فیزیک و ایمان.

---

1. مقدمه: جهان و حدود دانش بشری

بشریت هزاران سال است که ستاره ها، سیارات و اجرام آسمانی را مطالعه کرده است. با توسعه تلسکوپ ها، ریاضیات و فیزیک مدرن، ما شروع به درک ساختار و تکامل کیهان با دقت فزاینده ای کرده ایم.

با این حال، هر چه بیشتر کشف کنیم، به وضوح تشخیص می دهیم که ماده معمولی که برای ما آشناست، تنها بخش کوچکی از محتویات جهان را نشان می دهد.

ستاره ها، سیارات، کهکشان ها، ابرهای گازی و موجودات زنده از ماده معمولی ساخته شده اند. با این حال، طبق مدل استاندارد کیهان‌شناسی، ماده معمولی تقریباً 5 درصد از بودجه انرژی کیهانی را تشکیل می‌دهد. حدود 27 درصد به ماده تاریک نسبت داده می شود، در حالی که تقریبا 68 درصد به انرژی تاریک نسبت داده می شود.

این بدان معنی است که بخش قابل توجهی از کیهان بر حسب اجزایی توصیف شده است که ما هنوز ماهیت اساسی آنها را به طور کامل درک نکرده ایم.

این یک سؤال اساسی فلسفی را مطرح می کند: آیا پدیده‌های کیهانی نامرئی صرفاً فرآیندهای فیزیکی هستند که علم هنوز آن‌ها را توضیح نداده است، یا می‌توان آنها را مظاهر واقعیت عمیق‌تری دانست که ایمان دینی آن را فعل خدا می‌داند؟

علم و ایمان مسیحی به روش های مختلفی به این مسئله می پردازند. علم به بررسی پدیده های قابل مشاهده و توضیحاتی می پردازد که می توانند آزمایش شوند. ایمان به سؤالاتی درباره علل غایی، معنا، و بنیاد معنوی هستی می پردازد.

گفت‌وگوی معنادار بین این دیدگاه‌ها بدون در نظر گرفتن هر یک به عنوان اثبات خودکار دیگری امکان‌پذیر است.

2. ماده تاریک چیست؟

ماده تاریک یکی از بزرگترین اسرار در اخترفیزیک مدرن است. برخلاف ماده معمولی، نور را به گونه ای ساطع، بازتاب یا جذب نمی کند که امکان رصد مستقیم آن را با استفاده از ابزارهای نجومی معمولی فراهم کند.

دانشمندان وجود آن را اساساً از تأثیر گرانشی آن بر اجسام مرئی استنباط می کنند.

خطوط اصلی شواهد عبارتند از:

• چرخش کهکشان ها. ستارگان در نواحی بیرونی بسیاری از کهکشان‌ها سریع‌تر از آنچه می‌توان با تأثیر گرانشی ماده مرئی به تنهایی توضیح داد، حرکت می‌کنند.
• عدسی گرانشی نور کهکشان‌های دور توسط میدان‌های گرانشی مرتبط با جرمی خمیده می‌شود که اغلب بیشتر از آن چیزی است که اجرام مرئی می‌توان آن را به حساب آورد.
• ساختار کیهان. مشاهدات خوشه‌های کهکشانی و پس‌زمینه مایکروویو کیهانی از مدل‌هایی پشتیبانی می‌کنند که در آن مقادیر قابل‌توجهی از ماده نامرئی به شکل‌گیری ساختارهای کیهانی کمک می‌کند.

ما هنوز با قطعیت نمی دانیم ماده تاریک از چه چیزی ساخته شده است. احتمالات در دست بررسی شامل ذرات فرضی مانند آکسیون ها و ذرات سنگین با برهمکنش ضعیف (WIMPs) است، اما هنوز هیچ شناسایی قطعی تایید نشده است.

از منظر فلسفی، یک اصل مهم پدیدار می شود: چیزی ممکن است برای مشاهده مستقیم غیرقابل دسترس باشد در حالی که حضور آن از تأثیرات آن بر اشیاء دیگر استنباط می شود.

این اصل از منظر دینی نیز جالب است. در سنت مسیحی، خدا به عنوان یک شیء مادی که باید از طریق تلسکوپ مشاهده شود، درک نمی شود، بلکه به عنوان یک واقعیت معنوی که عمل آن را می توان از طریق وجود و نظم خلقت در نظر گرفت.

این یک قیاس فلسفی است، نه شواهد علمی مبنی بر اینکه ماده تاریک قدرت خداوند است.

3. انرژی تاریک چیست؟

انرژی تاریک با ماده تاریک متفاوت است. در حالی که ماده تاریک خود را از طریق جاذبه گرانشی نشان می دهد و به شکل گیری ساختارهای کیهانی کمک می کند، انرژی تاریک نامی است که دانشمندان به یک جزء ناشناخته یا مکانیسم فیزیکی مرتبط با انبساط شتابان کیهان می دهند.

در سال 1998، دو تیم تحقیقاتی مستقل دریافتند که ابرنواخترهای نوع Ia دورتر در مدل‌هایی که انبساط کیهانی به تدریج کاهش می‌یابد دورتر از حد انتظار ظاهر می‌شوند. این کشف منجر به این شد که انبساط کیهان در حال شتاب گرفتن است. در سال 2011، سائول پرلموتر، برایان اشمیت و آدام ریس جایزه نوبل فیزیک را برای اکتشافات مرتبط با این پدیده دریافت کردند.

امروز چه می دانیم؟

• کیهان در حال گسترش است.
• مشاهدات نشان می دهد که گسترش آن شتاب می گیرد.
• در مدل استاندارد کیهان شناسی، انرژی تاریک تقریباً 68 تا 70 درصد از کل بودجه انرژی کیهانی را تشکیل می دهد.
• ماهیت فیزیکی بنیادی آن به طور قطعی مشخص نشده است.
• ما نمی دانیم که آیا این یک ویژگی ذاتی فضا، یک میدان پویا، یا نشانه ای است که درک ما از گرانش نیاز به تجدید نظر دارد.

بنابراین دانشمندان دارای مدل‌های ریاضی و شواهد مشاهده‌ای هستند که رفتار انرژی تاریک را توصیف می‌کنند، اما هنوز پاسخ قطعی برای اینکه واقعاً چیست ندارند.

در اینجا باید یک تمایز مهم قائل شد: انرژی تاریک به عنوان یک نیروی مکانیکی متعارف که به معنای واقعی کلمه کهکشان ها را از هم دور می کند، ایجاد نشده است. در توصیف استاندارد، انبساط شتاب یافته با محتوای انرژی و فشار منفی انرژی تاریک در معادلات نسبیت عام مرتبط است.

4. انرژی تاریک با چه واحدهایی اندازه گیری می شود و چند کیلوژول را نشان می دهد؟

این یک سوال مهم است زیرا ما باید بین آنها تمایز قائل شویم مقدار کل انرژی و چگالی انرژی.

یک ژول (J) یک واحد انرژی است، در حالی که یک کیلوژول (کیلوژول) برابر با 1000 ژول است. با این حال، انرژی تاریک معمولاً از نظر چگالی انرژی مشخص می شود: مقدار انرژی مرتبط با حجم معینی از فضا.

چگالی انرژی تقریبی انرژی تاریک

یک تخمین نماینده برای چگالی انرژی تاریک امروزی:

تقریباً 6 × 10-10 ژول در متر مکعب (J/m3).

بر حسب کیلوژول بر متر مکعب بیان می شود:

تقریباً 6 × 10-13 kJ/m3.

این یک مقدار تقریبی است که با مدل‌های کیهانی محدود شده توسط مشاهدات مطابقت دارد. این اندازه گیری مستقیم یک ماده میکروسکوپی ناشناخته نیست.

در نگاه اول، این عدد فوق العاده کم به نظر می رسد. با این حال، برای هر متر مکعب فضا اعمال می شود. وقتی حجم عظیم کیهانی در نظر گرفته شود، کل انرژی مربوط به این چگالی بسیار زیاد می شود.

انرژی تاریک چه مقدار انرژی را در جهان قابل مشاهده نشان می دهد؟

با استفاده از شعاع تقریبی 46.5 میلیارد سال نوری برای کیهان قابل مشاهده و با فرض میانگین چگالی انرژی تاریک 6 × 10-10 J/m3، می‌توانیم یک تخمین گویا انجام دهیم.

رابطه این است:

E = ρE × V

کجا:

• E انرژی کل است؛
• ρE چگالی انرژی است.
• V حجم جهان قابل مشاهده است.

نتیجه تقریبی این است:

E ≈ 2 × 1068 kJ

این تخمینی است که به مدل کیهانی اتخاذ شده و تعریف حجم قابل مشاهده بستگی دارد. این اندازه گیری مستقیم کل انرژی موجود در یک ماده فیزیکی نیست.

همچنین مهم است که تأکید کنیم که این محاسبه کل انرژی کل جهان را تعیین نمی کند. ما نمی دانیم که آیا کل کیهان بی نهایت است یا خیر، و تعریف انرژی کل یک فضازمان پویا پیچیده تر از جمع کردن انرژی در داخل یک ظرف ثابت است.

همچنین این اعداد به ما نمی گویند که خداوند چقدر انرژی دارد. آنها پارامترهای یک مدل فیزیکی از کیهان را توصیف می کنند.

5. پایان نامه من: انرژی تاریک به عنوان تجلی قدرت خداوند خداوند

پس از بررسی حقایق علمی می توان به پرسش فلسفی و معنوی پرداخت.

آیا انرژی تاریک می تواند به عنوان تجلی قدرت خداوند خداوند تعبیر شود که از طریق آن او جهان را از بعد معنوی حفظ و اداره می کند؟

تز من این است که می توان از این تفسیر به عنوان یک فرضیه فلسفی مسیحی دفاع کرد.

از این منظر، خداوند خداوند نیازی به درک یک شی مادی نیست که در نقطه خاصی از فضا قرار دارد. اگر خدا یک واقعیت روحانی است، وجود او لزوماً با ابزارهای فیزیکی معمولی به همان روشی که دمای یک ستاره یا جرم یک سیاره را اندازه می‌گیریم قابل اندازه‌گیری نیست.

یک مؤمن ممکن است ساختار، قوانین و تکامل جهان را به عنوان مظاهر اراده و قدرت خلاق خداوند درک کند.

این درک را می توان در چندین جهت توسعه داد.

5.1. علت نامرئی و آثار مشهود آن

در زندگی روزمره، ما اغلب وجود چیزی را از طریق پیامدهای آن ثابت می کنیم. ما نمی توانیم به طور مستقیم یک میدان گرانشی را با چشم غیر مسلح ببینیم، اما می توانیم حرکت اجسام را اندازه گیری کنیم. ما نمی‌توانیم میدان الکترومغناطیسی را مستقیماً ببینیم، اما می‌توانیم اثرات آن را بر ذرات باردار اندازه‌گیری کنیم.

این مثال ها نشان می دهد که نامرئی بودن به تنهایی مانع از تحقیقات علمی نمی شود. در عین حال، منظور آنها این نیست که هر واقعیت نامرئی باید ماهیت یکسانی داشته باشد.

به قیاس، تز معنوی من این است: اگر خداوند خداوند فراتر از بعد مادی عمل کند، عمل او ممکن است مستقیماً برای مشاهده حسی قابل دسترسی نباشد. در عوض، مؤمن ممکن است از طریق وجود و نظم آفرینش، در عمل خود تأمل کند.

از این نظر، انرژی تاریک ممکن است به عنوان نقطه شروعی برای تأمل در مورد عمل خدا در جهان باشد. با این حال، این ادعا که انرژی تاریک خود قدرت خداوند است مستلزم دلایلی فراتر از شباهت صرف بین نامرئی بودن و اثرات قابل مشاهده است.

5.2. خداوند به عنوان عامل پایدار جهان

در الهیات مسیحی، خدا صرفاً خالق جهان در گذشته های دور نیست. او همچنین به عنوان کسی شناخته می شود که ادامه وجود خلقت به او بستگی دارد.

رساله به عبرانیان بیان می کند که مسیح کسی است که همه چیز را با کلام قدرتمند خود حفظ می کند (عبرانیان 1: 3).

این متن کتاب مقدس دیدگاهی روحانی ارائه می دهد که در آن وجود جهان به عنوان یک واقعیت خودبسنده در نظر گرفته نمی شود، بلکه به عنوان چیزی وابسته به قدرت خدا در نظر گرفته می شود.

اگر این دیدگاه را بپذیریم، قوانین کیهان و فرآیندهای فیزیکی ممکن است به عنوان بخشی از نظم خلقت درک شوند.

این لزوماً مستلزم این نیست که خدا با میدان فیزیکی یا شکل خاصی از انرژی شناخته شود. بلکه این احتمال را مطرح می کند که جهان فیزیکی به علت عمیق تری بستگی دارد که الهیات آن را به عنوان خدا معرفی می کند.

5.3. بعد معنوی و حدود ابزارهای مادی

بخش مهمی از این تز این ایده است که خداوند خداوند جهان را از بعد معنوی اداره می کند.

این ایده را می توان به صورت زیر بیان کرد:

اگر بعد معنوی وجود داشته باشد و بخشی از فضازمان فیزیکی معمولی نباشد، ابزار مادی ممکن است قادر به تعیین مستقیم ماهیت آن نباشند. تلسکوپ ها تشعشعات الکترومغناطیسی را شناسایی می کنند، آشکارسازها برهمکنش های فیزیکی را اندازه گیری می کنند، و مشاهدات کیهان شناسی به ما اجازه می دهد تا تاریخ کیهان را بازسازی کنیم.

با این حال، هیچ یک از این روش ها به خودی خود برای سنجش ذات خداوند طراحی نشده است.

از این منظر، یک مؤمن ممکن است این احتمال را در نظر بگیرد که خدا به گونه‌ای عمل می‌کند که تنها با توضیحات مادی نمی‌توان آن را به طور کامل توصیف کرد.

با این حال، دقیق بودن ضروری است: علم وجود یک بعد معنوی جداگانه را که بر گسترش کیهانی حاکم باشد، ثابت نکرده است. این یک گزاره متافیزیکی و الهیاتی است که می توان آن را از نظر فلسفی بررسی کرد، اما نتیجه ثابت کیهان شناسی نیست.

5.4. آیا گسترش شتابان می تواند با اراده خدا مرتبط باشد؟

طبق مدل استاندارد کیهان شناسی، انبساط شتاب یافته با استفاده از پارامترهای مرتبط با انرژی تاریک توصیف می شود. ساده‌ترین توضیح ثابت کیهانی است، اگرچه سؤالاتی در مورد منشأ فیزیکی ارزش مشاهده‌شده آن و قابلیت تبیین‌های جایگزین باقی می‌ماند.

از دیدگاه مسیحی، تفسیر زیر ممکن است پیشنهاد شود:

اگر خدا خالق و عامل نگهدارنده جهان است، نه انبساط فضا، نه گرانش، و نه دیگر فرآیندهای طبیعی را نباید مستقل از اراده او در معنای الهیاتی دانست.

این ادعایی در مورد علت و معنای نهایی فرآیندهای فیزیکی است، نه یک معادله ریاضی جایگزین که آنها را توصیف کند.

بنابراین دقیق تر است که بگوییم انبساط شتابان ممکن است توسط یک مؤمن به عنوان بخشی از خلقت خدا تعبیر شود تا اینکه ادعا کنیم مشاهدات قبلاً اثبات کرده اند که خدا انرژی تاریک است.

6. کتاب مقدس در مورد جهان و قدرت خدا چه می گوید؟

دیدگاه مسیحی در مورد کیهان با چندین ایده اساسی کتاب مقدس مرتبط است.

اول: جهان آغازی دارد و مخلوق خداست.

«در ابتدا خداوند آسمانها و زمین را آفرید».
— پیدایش 1:1 (نسخه جیمز پادشاه)

دوم: خلقت گواه عظمت خداوند است.

”
— مزمور 19:1 (نسخه جیمز پادشاه)

ثالثاً: امر مرئی تمام واقعیت را از بین نمی برد.

در رساله به رومیان، پولس رسول می نویسد که صفات نامرئی خدا را می توان از طریق چیزهایی که ساخته شده است درک کرد (رومیان 1:20).

در این قسمت ها به مفاهیم علمی مدرن «ماده تاریک» یا «انرژی تاریک» اشاره ای نشده است. با این وجود، آنها زمینه ای را برای مؤمنان فراهم می کنند تا طبیعت را گواهی بر عظمت خداوند بدانند.

از این منظر، توسعه علم لزوماً مخالف ایمان نیست. مطالعه کیهان می تواند حس شگفتی ما را در مقیاس، ساختار و نظم آن عمیق تر کند.

این یک درک الهیاتی از معنای طبیعت است، نه اثبات تجربی یک فرضیه فیزیکی خاص.

7. آیا علم می تواند ثابت کند که انرژی تاریک قدرت خداست؟

این مهمترین سوال انتقادی مقاله است.

در حال حاضر، هیچ روش علمی پذیرفته شده ای برای اثبات اینکه انرژی تاریک تجلی خداوند خداوند است وجود ندارد. مشاهدات نشان می دهد که انبساط کیهان در حال شتاب گرفتن است، در حالی که مدل های کیهانی این رفتار را از طریق پارامترهایی توصیف می کنند که می توانند در برابر داده های رصدی آزمایش شوند.

برای اینکه تز فعل الهی به معنای دقیق فیزیکی قابل آزمایش علمی شود، لازم است مشاهدات مشخصی را که پیش‌بینی می‌کند مشخص کنیم و توضیح دهیم که چگونه آن پیش‌بینی‌ها با مدل‌های فیزیکی موجود تفاوت دارند.

صرف این ادعا که خدا به صورت نامرئی عمل می کند، به طور خودکار چنین پیش بینی های قابل آزمایشی را ارائه نمی دهد.

این بدان معنا نیست که پرسش فلسفی بی معنی است. این بدان معناست که باید دو سطح متمایز از دانش را از هم متمایز کرد:

• سطح علمی: جهان چگونه در حال انبساط است؟ چگالی انرژی انرژی تاریک چقدر است؟ چه قوانین ریاضی مشاهدات را توصیف می کند؟
• سطح فلسفی و کلامی: چرا کیهان وجود دارد؟ چرا قوانین طبیعت وجود دارد؟ آیا وجود کیهان می تواند به یک علت معنوی نهایی بستگی داشته باشد؟

اولین مجموعه سوالات از طریق مشاهدات و آزمایش ها بررسی می شود. دومی شامل استدلال های فلسفی، مفروضات متافیزیکی و ایمان دینی است.

موضع من این است که این سؤالات را می توان با هم در نظر گرفت، مشروط بر اینکه یک تفسیر الهیاتی به عنوان یک واقعیت فیزیکی از قبل ثابت شده ارائه نشود.

8. پیشنهادی برای تحقیقات بیشتر: مدلی از رابطه بین واقعیت فیزیکی و معنوی

این پایان نامه را می توان به یک تحقیق میان رشته ای تبدیل کرد که کیهان شناسی، فلسفه علم و الهیات مسیحی را گرد هم می آورد.

زمینه های احتمالی بررسی عبارتند از:

1. بررسی مدل های علمی انرژی تاریک – از جمالة تابيت كيهاني، ديناميكي ميدان هي دناميكي، و تعريفة هي للتحميل غرانش.
2. تحلیل مفهوم علت نامرئی – تمایز کمیت های فیسیکی شده از ترایک کیمیت کے گرفتن از دباهای متافیزیکی در مد لہہ ہہے ہے جهان.
3. مقایسه یافته ها با الهیات مسیحی – ایده خدا را به تعلیق الخلیق و امعل ساعدکتوندی جهان مرور کنید.
4. تدوین یک فرضیه مفهومی روشن – துக்க்குக்கு அய்கு மாட்டு குத்க்கு அட்ட்டை அட்ட்டுக்கு அட்டுக்கு அட்டுக்குக்கு அத்துக்குக்

این سه فرمول معادل هم نیستند. برای مثال آخرین مورد نیازی به انرژی تاریک ندارد تا خواصی متفاوت از آنچه قبلاً توسط فیزیک بررسی شده است داشته باشد.

برای یک تحقیق جدی، این تز باید به وضوح فرموله شود و فرضیه های علمی آن از تعهدات الهیاتی آن متمایز شود.

9. نتیجه: جهان نامرئی و پرسش از خالق آن

علم مدرن جهانی را نشان می دهد که در آن ماده آشنا تنها بخش کوچکی از کل محتوای کیهانی آن را نشان می دهد. ماده تاریک از طریق تأثیر گرانشی آن استنباط می شود، در حالی که انرژی تاریک با گسترش شتابان فضا مرتبط است. علیرغم پیشرفت های قابل توجه در کیهان شناسی، ماهیت این پدیده ها به طور ناقص شناخته شده است.

اینجاست که فضایی برای تأمل فلسفی پدیدار می شود.

آیا دلیل عمیق تری پشت قوانین فیزیک وجود دارد؟ آیا جهان نه تنها یک واقعیت فیزیکی، بلکه مخلوقی است که وجودش به یک علت معنوی نهایی بستگی دارد؟

برای یک مؤمن مسیحی، پاسخ ممکن است مثبت باشد: خداوند خداوند خالق جهان است و وجود خلقت را حفظ می کند. لازم نیست قدرت او به عنوان یک جسم مادی که می توان از طریق تلسکوپ عکس گرفت یا بر حسب کیلوژول اندازه گیری کرد، درک شود.

انرژی تاریک ممکن است فرصتی برای تأمل در این ایمان فراهم کند، اما از نظر علمی ثابت نشده است که انرژی تاریک خود قدرت خداوند است.

تز اصلی این مقاله این است که بررسی علمی پدیده‌های کیهانی نامرئی و درک مسیحی از فعل نامرئی خداوند را می‌توان در گفت‌وگو بررسی کرد. علم به بررسی چگونگی رفتار جهان می پردازد، در حالی که ایمان پاسخی به سؤال خالق و معنای آن ارائه می دهد.

شاید مهم ترین درسی که از مطالعه کیهان می توانیم بگیریم فروتنی در برابر واقعیتی است که هنوز به طور کامل آن را درک نکرده ایم. هرچه بیشتر کشف کنیم، به وضوح محدودیت های دانش خود را تشخیص می دهیم.

برای میمین، این دیلی بری کاوش در بایتاعت نیست، برعکس، می‌توان آن را دعوتی برای ادامه جستجوی حقیقت از طریق تلفیق دقت علمی با تأمل معنوی و تأیید عظمت و قدرت خداوند نامید. و الفا و امغا است و همه کیز به به پیدم آمد. حدونده هدونده نه تنها جهان را عریده باک در حال حدر از آن مدرکو دانهور می کند. در قاعد، قدرة وقدة على در بشت به تعريف عنريجى تركي و ماده تركي انقدر عزيم و فوردم است كه قطع مي توادن از حدوند الحدواند سركشمه غيتن.

---

منابع و مطالعه بیشتر

1. انرژی تاریک ناسا – چیست؟ مروری بر انبساط شتابان جهان و فرضیه های علمی پیشرو.
   https://science.nasa.gov/dark-energy/
2. ماده تاریک ناسا –. توضیحی درباره شواهد ماده تاریک و تمایز بین ماده تاریک و انرژی تاریک.
   https://science.nasa.gov/dark-matter/
3. همکاری پلانک (2020). “نتایج Planck 2018. VI. پارامتر کیهانی.” نجوم & اخترفیزیک, 641, A6.
   https://doi.org/10.1051/0004-6361/201833910
4. کتاب مقدس. پیدایش 1:1; مزمور 19:1; رومیان 1:20; عبرانیان 1: 3.

---

تمونتو انتاح: آن تصفيه يك علمي براقة – فلسوفي از منصر مسيسي است، نه يك استودي علمي با داوري. اغر قرآن به بیاسی نامه به تیکتیکی کیک فیسیکی تورین شود، آنتاها در یک جلمی به کے کے روش، استدلال واقعی و پیش بینی های قابل آزمایش نیاز است.