عینک مصنوعی – برای سال 2026 آماده است

از کاشت شبکیه تا شبکیه مصنوعی و پیوند کل چشم
ایده ایجاد چشم مصنوعی که به طور کامل جایگزین چشم انسان شود و بینایی را به افراد نابینا بازگرداند، مدتهاست که بیشتر به داستانهای علمی تخیلی تعلق دارد. با این حال، در دهه های اخیر، مهندسی زیست پزشکی، میکروالکترونیک، علوم اعصاب و هوش مصنوعی به تدریج شروع به تبدیل این ایده به یک کار تحقیقاتی واقعی کرده اند.
امروزه، سیستمهای قابل کاشت قادر به تولید احساسات بصری از طریق تحریک الکتریکی شبکیه یا مغز وجود دارد. شبکیه های مصنوعی نیز ساخته شده اند که برخی از عملکردهای شبکیه بیولوژیکی را بازتولید می کنند. در سال 2025، نتایج بالینی سیستم PRIMA نشان داد که بینایی مرکزی عملکردی در نسبتی از بیماران مبتلا به دژنراسیون ماکولا پیشرفته ترمیم شده است. (مجله پزشکی نیوانگلند)
در آگوست 2026، محققان دانشگاه علم و صنعت هنگ کنگ در مواد طبیعت یک سیستم جدید به نام THE-BRENA، نمایانگر یک شبکیه مصنوعی نیمکره ای با وضوح بالا با تصویری تمام رنگی و میدان دید بسیار وسیع است. (طبیعت)
با وجود این دستاوردهای چشمگیر، تا سال 2026، علم هنوز چشم مصنوعی ندارد که بتوان آن را در جای چشم انسان قرار داد و عملکردهای آن را به طور کامل بازتولید کرد.
چشم انسان دقیقا چیست؟
برای درک پیچیدگی کار، باید در نظر داشت که چشم فقط یک دوربین بیولوژیکی نیست.
چشم انسان شامل یک سیستم نوری است که از قرنیه، عدسی و سایر ساختارها تشکیل شده است که نور را بر روی شبکیه متمرکز می کند. از طرف دیگر شبکیه یک حسگر نور ساده نیست. این یک بافت عصبی پیچیده است که حاوی گیرنده های نوری – میله ها و مخروط ها – و همچنین بسیاری از انواع دیگر سلول های عصبی است.
اطلاعات دریافتی به سیگنال های الکتریکی تبدیل می شود، تا حدی در شبکیه چشم پردازش شده و سپس از طریق عصب بینایی به مغز منتقل می شود.
بنابراین، یک چشم مصنوعی کامل باید به طور همزمان چندین مشکل مختلف مهندسی و بیولوژیکی را حل کند:
- دریافت نور؛
- برای فوکوس کردن تصویر؛
- برای تبدیل نور به سیگنال های الکتریکی؛
- برای پردازش اطلاعات بصری؛
- برای رمزگذاری این اطلاعات به شیوه ای سازگار با سیستم عصبی؛
- برای انتقال سیگنال به مغز؛
- برای کار ایمن در بدن انسان؛
- استفاده از حداقل مقدار انرژی؛
- زیست سازگار باشد؛
- و برای چندین سال به طور قابل اعتماد کار می کند.
این آخرین مرحله – ارتباط با مغز انسان – است که یکی از بزرگترین موانع برای ایجاد یک چشم مصنوعی کاملاً کاربردی است.
پروژه Argus II – یکی از اولین موفقیت های بزرگ
یکی از معروف ترین پروژه ها در زمینه دید مصنوعی می باشد سیستم پروتز شبکیه آرگوس II، در اصل توسط Second Sight Medical Products ساخته شده است.
این سیستم از یک دوربین کوچک نصب شده روی عینک استفاده می کند. دوربین تصویری را دریافت می کند که توسط یک پردازنده خارجی پردازش می شود. سپس اطلاعات به یک سیستم الکترونیکی کاشته شده منتقل می شود که شبکیه را از طریق الکترودها تحریک می کند.
Argus II تاییدیه اروپا را برای استفاده در برخی از بیماران مبتلا به از دست دادن شدید بینایی به دلیل رتینیت پیگمانتوزا دریافت کرد و در فوریه 2013 تاییدیه FDA ایالات متحده را تحت روش معافیت از وسایل بشردوستانه دریافت کرد.
این سیستم نمایش مهمی بود که نشان میداد یک ایمپلنت الکترونیکی میتواند ادراک بصری مصنوعی مفیدی را القا کند.
با این حال، ذکر این نکته ضروری است که Argus II یک چشم مصنوعی کامل نیست.
این سیستم جایگزین سیستم نوری چشم نمی شود، شبکیه طبیعی را بازتولید نمی کند و دید طبیعی را فراهم نمی کند.
همچنین، Argus II دیگر یک سیستم تجاری فعلی نیست. با تمرکز توسعه دهندگان بر روی نسل بعدی فناوری بینایی مصنوعی، تولید و فروش متوقف شده است. (SEC)
هاروارد/MIT و ایمپلنت های زیر شبکیه
یکی دیگر از رویکردهای تحقیقاتی مهم توسط تیم های مرتبط با چشم و گوش ماساچوست و MIT، از جمله جوزف ریزو و جان وایات، توسعه یافت.
در این روش، آرایه الکترود در فضای زیر شبکیه – زیر شبکیه قرار می گیرد.
ایده این است که ایمپلنت الکترونیکی نزدیکتر به ساختار طبیعی شبکیه قرار دارد و سلولهای عصبی فعال باقی مانده را تحریک میکند.
این رویکرد اساساً متفاوت از سیستم هایی است که مستقیماً سلول های گانگلیونی شبکیه را تحریک می کنند.
چنین تحقیقاتی یکی از اصول اصلی پروتزهای بینایی مدرن را نشان می دهد: به جای تلاش برای بازیابی کل اندام بیولوژیکی، این فناوری می تواند بخش آسیب دیده سیستم بینایی را دور بزند و اطلاعات را به ساختارهای عصبی باقی مانده منتقل کند.
PRIMA – نسل جدید شبکیه مصنوعی فتوولتائیک
یکی از جالب ترین رویکردهای مدرن این است PRIMAکه در ابتدا توسط تیم دانیل پالانکر در دانشگاه استنفورد ساخته شد.
PRIMA از یک ایمپلنت فتوولتائیک زیر شبکیه کوچک متشکل از فوتودیودهای میکروسکوپی متعدد استفاده می کند.
این سیستم از عینک های مخصوصی استفاده می کند که حاوی دوربین و سیستم نوری است. تصویر حاصل به نور مادون قرمز نزدیک تبدیل می شود و روی ایمپلنت پخش می شود.
فتودیودها در ایمپلنت پالس های نور را به سیگنال های الکتریکی تبدیل می کنند که سلول های عصبی شبکیه را تحریک می کند.
بنابراین، این سیستم به جای تلاش برای جایگزینی کامل، از بخشی از معماری عصبی طبیعی چشم استفاده می کند.
نتایج بالینی
نتایج کارآزمایی بالینی بزرگ PRIMA، منتشر شده در مجله پزشکی نیوانگلند، نشان دهنده مرحله مهمی در توسعه پروتزهای شبکیه است.
در این مطالعه، 38 بیمار مبتلا به آتروفی جغرافیایی به دلیل دژنراسیون ماکولا وابسته به سن کاشته شدند.
از 32 بیمار که در 12 ماه پیگیری شدند، 26 نفر – یا 81٪ – از نظر بالینی بهبود قابل توجهی در حدت بینایی نشان دادند. (مجله پزشکی نیوانگلند)
هنگام استفاده از بزرگنمایی دیجیتال، برخی از شرکتکنندگان به دقت بینایی دست یافتهاند که به آنها اجازه میدهد متن، از جمله کتاب، برچسب و سایر اشیاء روزمره را بخوانند. (پزشکی استانفورد)
این یک نتیجه بسیار مهم است، اما PRIMA دوباره یک چشم مصنوعی کامل نیست.
بخش محدودی از عملکرد بینایی را در یک بیماری خاص بازیابی می کند و از سیستم بینایی بیولوژیکی باقی مانده استفاده می کند.
فن آوری های بیونیک ویژن
رویکرد دیگری توسط Bionic Vision Technologies (BVT) در استرالیا
این شرکت در حال توسعه یک سیستم سوپراکرووئیدی است که در آن الکترودها در نزدیکی پشت چشم قرار می گیرند بدون اینکه خود چشم جایگزین شود.
بررسی های منتشر شده از پروتزهای الکترونیکی شبکیه، نتایج بالینی اولیه را با درک نور و بهبود عملکرد در زیرمجموعه ای از بیماران توصیف می کند. در عین حال، این سیستم به عنوان یک جایگزین در دسترس برای چشم انسان، تأییدیه نظارتی را دریافت نکرده است. (PubMed Central (PMC))
این فناوری مسیر احتمالی دیگری را برای دید مصنوعی نشان می دهد – تحریک الکتریکی سیستم بینایی، بدون اینکه به طور فیزیکی کل اندام چشم را جایگزین کند.
جبار – دور زدن چشم
این یک رویکرد حتی رادیکال تر است سیستم پروتز کورتیکال بینایی Orion.
هدف این سیستم به جای قرار دادن ایمپلنت الکترونیکی در چشم، دور زدن چشم آسیب دیده و تحریک مستقیم قشر بینایی مغز است.
در این روش، دوربین اطلاعات محیط را دریافت می کند و یک سیستم الکترونیکی اطلاعات را به تکانه های الکتریکی تبدیل می کند که به الکترودهای کاشته شده در ناحیه قشر بینایی تغذیه می شود.
این امر به ویژه در بیماری هایی که نه تنها شبکیه، بلکه سایر قسمت های چشم نیز به شدت آسیب دیده اند، جالب است.
بر اساس اطلاعات منتشر شده توسط توسعه دهندگان، مطالعه اولیه شش ساله Orion در مارس 2025 با هدف مرحله بعدی توسعه بالینی به پایان رسید.
Orion نشان می دهد که “چشم مصنوعی” آینده ممکن است در واقع محدود به خود چشم نباشد. می تواند یک سیستم کامل را نشان دهد:
دوربین ← پردازنده ← کد عصبی ← ایمپلنت مغزی ← قشر بینایی
نسل جدید: THE-BRENA – شبکیه مصنوعی با دید کامل رنگ
در آگوست 2026 در مجله مواد طبیعت یک پیشرفت به خصوص جالب توسط تیمی از دانشگاه علم و فناوری هنگ کنگ منتشر شد.
محققان سیستمی با الهام از زیستی به نام ارائه کردند THE-BRENA، بر اساس شبکیه مصنوعی نیمکره ای.
این فناوری دارای:
- 367500 پیکسل;
- تراکم 1905 پیکسل در اینچ؛
- تصویر تمام رنگی؛
- محدوده طیفی از حدود 300 تا 800 نانومتر.
- میدان دید بیش از 160 درجه؛
- پردازش حرکت به طور مستقیم در سنسور. (طبیعت)
به خصوص جالب این است که این سیستم از ساختاری منحنی و نیمکره ای شبیه به هندسه شبکیه چشم انسان استفاده می کند.
در یک دوربین سنتی، حسگر تخت و سیستم نوری باید انحرافات نوری مختلف را جبران کند. با طراحی نیمکره ای، می توان برخی از این محدودیت ها را کاهش داد.
این سیستم همچنین کاهش قابل توجهی در جریان اطلاعات مورد نیاز در طول تشخیص حرکت نشان داد، با نویسندگانی که بیش از 99.95٪ نیاز به پهنای باند کمتری را در مقایسه با پردازش مبتنی بر فریم سنتی در آزمایش خاص گزارش کردند. (طبیعت)
با این حال، مهم است که تاکید کنیم که THE-BRENA است حسگر بصری مصنوعی با الهام از زیستی، نه یک چشم مصنوعی کاشته شده در انسان.
این تمایز ضروری است.
اولین پیوند از یک چشم انسان کامل
به موازات توسعه چشم های الکترونیکی، یک رویکرد علمی بسیار جالب دیگر در حال توسعه است – پیوند یک چشم کامل بیولوژیکی.
در ماه مه 2023، تیمی در NYU Langone Health اولین پیوند موفقیتآمیز شناخته شده جهان از یک چشم کامل انسان را همراه با پیوند بخشی از صورت انجام دادند.
بیمار آرون جیمز چشم و بخش قابل توجهی از صورت خود را در اثر شوک الکتریکی شدید از دست داد.
در حین عمل، پزشکان کل چشم، حفره چشم و عصب بینایی را به همراه سایر بافت ها پیوند می زنند. این عمل تقریباً 21 ساعت طول می کشد. (NYU Langone Health)
نتیجه از نظر پزشکی پیوند قابل توجه است.
چشم پیوند شده زنده می ماند. خون رسانی طبیعی و جریان خون به شبکیه مشاهده شد و برخی از گیرنده های نوری – میله ها و مخروط ها – زنده ماندند. (NYU Langone Health)
اما بیمار با چشم پیوندی بینایی خود را بهبود نداد.
این یکی از مهمترین حقایق علمی در تاریخ پیوند چشم است.
چرا ریکاوری عصب بینایی اینقدر سخت است؟
عصب بینایی یک کابل معمولی نیست.
این شامل تعداد زیادی فیبر عصبی است که شبکیه را به ساختارهای مختلف مغز متصل می کند.
در پیوند چشم، پزشکان می توانند موارد زیر را بازیابی کنند:
- تامین خون؛
- موقعیت مکانیکی چشم؛
- ساختارهای تشریحی؛
- بخشی از بافت ها؛
- عملکرد شبکیه چشم
اما این به طور خودکار به این معنی نیست که اطلاعات از شبکیه می تواند به روشی کاربردی به مغز برسد.
لازم است رشته های عصبی به درستی با سیستم عصبی مرکزی ارتباط برقرار کنند و مسیرهای عصبی پیچیده را بازیابی کنند.
این یکی از دلایل اصلی زنده ماندن چشم پیوندی آرون جیمز است اما بینایی را بازیابی نمی کند.
برنامه بزرگ پیوند چشم انسان
دستاورد NYU Langone زمینه را برای تحقیقات در مقیاس بزرگتر فراهم می کند.
در سال 2024، آژانس پروژه های تحقیقاتی پیشرفته ایالات متحده برای سلامت (ARPA-H) این برنامه را راه اندازی کرد. پیوند آلوگرافت چشم انسان (THEA) با بودجه احتمالی تا 132 میلیون دلار آمریکا.
هدف توسعه روش هایی برای پیوند موفقیت آمیز یک چشم کامل انسان است که در آینده می تواند بینایی را بازیابی کند. (ucihealth.org)
در سال 2025، NYU Langone همچنین مشارکت در یک پروژه در مقیاس بزرگ با بیش از 40 دانشمند، پزشک و نماینده صنعت را با هدف تبدیل پیوند کل چشم به یک درمان احتمالی برای بازگرداندن بینایی اعلام کرد. (NYU Langone Health)
این نشان می دهد که علم دیگر پیوند کل چشم را به عنوان یک امکان تئوریک در نظر نمی گیرد.
چشم مصنوعی الکترونیکی در مقابل پیوند بیولوژیکی
دو رویکرد اصلی اساساً متفاوت هستند.
چشم مصنوعی الکترونیکی تلاش برای جایگزینی عملکرد سیستم بینایی بیولوژیکی از طریق الکترونیک، حسگرها، الگوریتمهای محاسباتی و تحریک عصبی.
پیوند یک چشم کامل سعی در حفظ اندام بینایی بیولوژیکی و بازگرداندن ارتباط آن با سیستم عصبی دارد.
در آینده امکان ترکیب این دو رویکرد وجود دارد.
به عنوان مثال، یک سیستم آینده ممکن است شامل موارد زیر باشد:
اپتیک مصنوعی → شبکیه مصنوعی → رابط عصبی → عصب بینایی → مغز
یا:
دوربین → پردازش هوش مصنوعی → ایمپلنت مغزی → قشر بینایی
گزینه سوم یک چشم پیوندی بیولوژیکی است که با کمک پزشکی احیا کننده و فناوری های ترمیم عصب بینایی کمک می کند.
چه چیزی از چشم مصنوعی مدرن کم شده است؟
با وجود پیشرفت فوق العاده، تفاوت اساسی بین پروتزهای مدرن و بینایی انسان وجود دارد.
چشم و مغز انسان به عنوان یک سیستم واحد کار می کنند.
شبکیه چشم انسان پیش پردازش پیچیده ای از اطلاعات بصری را حتی قبل از رسیدن سیگنال ها به مغز انجام می دهد. این سیستم دارای محدوده دینامیکی عظیمی است، با نور سازگار می شود، حرکت، رنگ و کنتراست را تشخیص می دهد و به طور مداوم با مصرف انرژی بسیار کم کار می کند.
پروتزهای الکترونیکی مدرن هنوز نمی توانند این همه عملکرد را بازتولید کنند.
در بسیاری از آنها، ادراک بصری به نقاط نور، اشکال، خطوط خطوط یا تصاویر با وضوح نسبتا پایین محدود می شود.
PRIMA نشان دهنده یک گام مهم به جلو است زیرا به برخی از بیماران اجازه می دهد متن را بخوانند، اما بینایی طبیعی را نیز باز نمی گرداند. (مجله پزشکی نیوانگلند)
آیا چشم مصنوعی می تواند بهتر از چشم انسان شود؟
از منظر مهندسی، این از نظر مفهومی امکان پذیر است.
یک سیستم بینایی مصنوعی آینده به طور بالقوه می تواند در محدوده های فراتر از طیف مرئی انسان، به عنوان مثال در محدوده مادون قرمز نزدیک، ببیند.
او می توانست داشته باشد:
- زوم اپتیکال یا دیجیتال؛
- تقویت خودکار در نور کم؛
- دید مادون قرمز؛
- میدان دید فوق العاده وسیع؛
- تشخیص شیء هوش مصنوعی؛
- اندازه گیری مستقیم فواصل؛
- ضبط تصویر؛
- ارتباط بی سیم؛
- اپتیک تطبیقی
از این نظر، چشم مصنوعی آینده نه تنها می تواند یک کپی از چشم انسان باشد، بلکه یک سیستم بینایی بیونیک با قابلیت هایی که دید طبیعی از آن بی بهره است.
با این حال، این هنوز یک دیدگاه علمی و فناوری است، نه یک واقعیت بالینی.
وضعیت فناوری در سال 2026
از سپتامبر 2026، چندین سطح مختلف توسعه قابل تشخیص است:
| تکنولوژی | وضعیت |
|---|---|
| آرگوس II | پروتز شبکیه از لحاظ تاریخی اثبات شده است. تولید متوقف می شود |
| PRIMA | فناوری اثبات شده بالینی برای بازگرداندن دید عملکردی محدود |
| فن آوری های بیونیک ویژن | توسعه سیستم های کاشتنی برای بینایی مصنوعی |
| جبار | توسعه یک پروتز بینایی قشر مغز |
| THE-BRENA | حسگر شبکیه/بصری مصنوعی الهام گرفته از زیستی با وضوح بالا |
| پیوند کامل چشم | در انسان نشان داده شده است، اما بدون بهبود بینایی |
| یک چشم مصنوعی الکترونیکی کاملا کاربردی | هنوز به دست نیامده است |
مرز بزرگ بعدی – ارتباط بین ماشین و مغز
مشکل اصلی دیگر فقط ایجاد دوربینی نیست که شبیه چشم انسان باشد.
میکروالکترونیک مدرن می تواند حسگرهای بصری بسیار حساسی ایجاد کند. حسگرهای نیمکره ای جدید حتی می توانند هندسه شبکیه را تقلید کنند و اطلاعات بصری را مستقیماً در حسگر پردازش کنند. (طبیعت)
چالش واقعی ایجاد رابط عصبی، که می تواند به طور قابل اعتماد تصویر الکترونیکی را به سیگنال های عصبی قابل درک توسط مغز انسان ترجمه کند.
این امر مستلزم درک نه تنها اپتیک، بلکه همچنین از موارد زیر است:
- فیزیولوژی عصبی؛
- کدگذاری عصبی؛
- پردازش سیناپسی؛
- پلاستیسیته مغز؛
- بازسازی بافت عصبی؛
- مواد زیست سازگار؛
- میکروالکترونیک؛
- هوش مصنوعی
به همین دلیل است که چشم مصنوعی بسیار بیشتر از یک دوربین ساده در مدار انسان است.
نتیجه گیری
توسعه بینایی مصنوعی در دهه های اخیر پیشرفت قابل توجهی را نشان داده است.
Argus II ثابت کرد که یک سیستم الکترونیکی می تواند ادراک بصری مصنوعی ایجاد کند. PRIMA با نشان دادن بازیابی بینایی مرکزی عملکردی در زیرمجموعه ای از بیماران مبتلا به دژنراسیون شدید ماکولا، گام بزرگ دیگری برداشت. سیستم های کورتیکال مانند جبار به دنبال راهی برای دور زدن چشم آسیب دیده و تعامل مستقیم با مغز هستند. در همین حال، شبکیههای مصنوعی جدید با الهام از زیستشناسی، مانند THE-BRENA که در سال 2026 منتشر شد، نشان میدهد که فناوری حسگر بصری خود با چه سرعتی در حال تکامل است. (مجله پزشکی نیوانگلند)
به موازات آن، اولین پیوند از یک چشم کامل انسان نشان داد که می توان خود عضو چشم را پیوند زد و زنده ماند، اما بازیابی بینایی مستلزم بازیابی موفقیت آمیز ارتباط بسیار پیچیده بین چشم و مغز است. (NYU Langone Health)
بنابراین به در سال 2026، هنوز هیچ چشم مصنوعی وجود ندارد که بتواند به طور کامل جایگزین چشم انسان شود و بینایی طبیعی انسان را بازگرداند.
اما تصویر علمی در حال حاضر با ده یا بیست سال پیش متفاوت است.
امروزه، دانشمندان پروتزهای شبکیه، شبکیه مصنوعی، رابطهای مغزی، حسگرهای بصری الهامگرفته از زیستی با وضوح بالا و اولین مورد اثباتشده پیوند چشم کامل انسان را دارند.
گام بزرگ بعدی گرد هم آوردن این فناوری ها در یک سیستم واحد است که نه تنها نور را درک کند، بلکه نور را به درک بصری کامل قابل درک توسط مغز انسان.
آن وقت دیگر چشم مصنوعی فقط یک پروتز نخواهد بود.
نوع جدیدی خواهد بود اندام بینایی بیونیک.

یک پاسخ بگذارید