Het heeft oog kunstmatige – hoe ver de wetenschap berechts in 2026
Van netvliesimplantaten tot kunstnetvlies en hele oogtransplantatie
Het idee om een kunstoog te creëren dat het menselijk oog volledig zou vervangen en het gezichtsvermogen van blinde mensen zou herstellen, behoorde lange tijd grotendeels tot science fiction. De afgelopen decennia zijn de biomedische technologie, de micro-elektronica, de neurowetenschappen en de kunstmatige intelligentie er echter geleidelijk aan begonnen dit idee om te zetten in een echte onderzoekstaak.
Tegenwoordig bestaan er al implanteerbare systemen die visuele sensaties kunnen produceren door elektrische stimulatie van het netvlies of de hersenen. Er zijn ook kunstmatige netvliezen ontwikkeld die enkele functies van het biologische netvlies reproduceren. In 2025 toonden de klinische resultaten van het PRIMA-systeem herstel van het functionele centrale zicht aan bij een deel van de patiënten met gevorderde maculaire degeneratie. (New England Journal of Medicine)
In augustus 2026 publiceerden onderzoekers van de Hong Kong University of Science and Technology in Natuur materialen een nieuw systeem genaamd DE-BRENA, wat neerkomt op een halfbolvormig kunstnetvlies met hoge resolutie, een kleurenbeeld en een zeer breed gezichtsveld. (Natuur)
Ondanks deze indrukwekkende prestaties beschikt de wetenschap anno 2026 nog steeds niet over een kunstoog dat in de plaats van het menselijk oog kan worden geplaatst en de functies ervan volledig kan reproduceren.
Wat is het menselijk oog precies?
Om de complexiteit van de taak te begrijpen, moet in gedachten worden gehouden dat het oog niet alleen een biologische camera is.
Het menselijk oog bevat een optisch systeem dat bestaat uit het hoornvlies, de lens en andere structuren die licht op het netvlies richten. Het netvlies daarentegen is geen eenvoudige lichtsensor. Het is een complex zenuwweefsel dat fotoreceptoren – staafjes en kegeltjes – bevat, evenals vele andere soorten zenuwcellen.
De ontvangen informatie wordt omgezet in elektrische signalen, gedeeltelijk al in het netvlies verwerkt en vervolgens via de oogzenuw naar de hersenen verzonden.
Daarom moet een compleet kunstoog tegelijkertijd verschillende technische en biologische problemen oplossen:
- licht ontvangen;
- om het beeld scherp te stellen;
- om licht om te zetten in elektrische signalen;
- visuele informatie verwerken;
- om deze informatie te coderen op een manier die compatibel is met het zenuwstelsel;
- om signalen naar de hersenen te verzenden;
- veilig werken in het menselijk lichaam;
- een minimale hoeveelheid energie gebruiken;
- biocompatibel zijn;
- en jarenlang betrouwbaar functioneren.
Het is de laatste stap – communicatie met het menselijk brein – die een van de grootste obstakels blijft bij het creëren van een volledig functioneel kunstoog.
Het Argus II-project – een van de eerste grote successen
Een van de bekendste projecten op het gebied van kunstmatige visie is Argus II netvliesprothesesysteem, oorspronkelijk ontwikkeld door Second Sight Medical Products.
Het systeem maakt gebruik van een kleine camera die op een bril is gemonteerd. De camera ontvangt een beeld dat door een externe processor wordt verwerkt. De informatie wordt vervolgens verzonden naar een geïmplanteerd elektronisch systeem dat via elektroden het netvlies stimuleert.
Argus II kreeg Europese goedkeuring voor gebruik bij bepaalde patiënten met ernstig gezichtsverlies als gevolg van retinitis pigmentosa, en kreeg in februari 2013 goedkeuring van de Amerikaanse FDA in het kader van de Humanitarian Device Exemption-procedure.
Het systeem was een belangrijke demonstratie dat een elektronisch implantaat nuttige kunstmatige visuele waarneming kon veroorzaken.
Het is echter belangrijk op te merken dat de Argus II geen volledig kunstoog is.
Het systeem vervangt niet het optische systeem van het oog, reproduceert niet het normale netvlies en biedt geen natuurlijk zicht.
Bovendien is de Argus II niet langer een actueel commercieel systeem. De productie en verkoop zijn stopgezet omdat ontwikkelaars zich concentreren op de volgende generatie kunstmatige visietechnologie. (SEC)
Harvard/MIT en subretinale implantaten
Een andere belangrijke onderzoeksaanpak werd ontwikkeld door teams verbonden aan Massachusetts Eye and Ear en MIT, waaronder Joseph Rizzo en John Wyatt.
Bij deze benadering wordt de elektrodenbundel in de subretinale ruimte – onder het netvlies – geplaatst.
Het idee is dat het elektronische implantaat dichter bij de natuurlijke structuur van het netvlies wordt geplaatst en de resterende functionerende zenuwcellen stimuleert.
Dit is een fundamenteel andere benadering dan systemen die retinale ganglioncellen direct stimuleren.
Dergelijk onderzoek demonstreert een van de belangrijkste principes van moderne visuele protheses: in plaats van te proberen het hele biologische orgaan te herstellen, kan de technologie een beschadigd deel van het visuele systeem omzeilen en de informatie doorgeven aan de resterende functionerende neurale structuren.
PRIMA – een nieuwe generatie fotovoltaïsch kunstmatig netvlies
Een van de meest interessante moderne benaderingen is PRIMA, oorspronkelijk ontwikkeld door het team van Daniel Palanker aan de Stanford University.
PRIMA maakt gebruik van een klein subretinaal fotovoltaïsch implantaat dat bestaat uit meerdere microscopische fotodiodes.
Het systeem maakt gebruik van een speciale bril die een camera en een optisch systeem bevat. Het resulterende beeld wordt omgezet in nabij-infraroodlicht en op het implantaat geprojecteerd.
Fotodiodes in het implantaat zetten lichtpulsen om in elektrische signalen die zenuwcellen in het netvlies stimuleren.
Het systeem maakt dus gebruik van een deel van de natuurlijke neurale architectuur van het oog, in plaats van te proberen deze volledig te vervangen.
Klinische resultaten
De resultaten van de grote klinische studie van PRIMA, gepubliceerd in New England Journal of Medicinevertegenwoordigen een belangrijke fase in de ontwikkeling van netvliesprothesen.
In het onderzoek werden 38 patiënten met geografische atrofie als gevolg van leeftijdsgebonden maculaire degeneratie geïmplanteerd.
Van de 32 patiënten die na 12 maanden werden gevolgd, vertoonde 26 – oftewel 81% – een klinisch significante verbetering in de gezichtsscherpte. (New England Journal of Medicine)
Bij het gebruik van digitale vergroting hebben sommige deelnemers een gezichtsscherpte bereikt waarmee ze tekst kunnen lezen, inclusief boeken, etiketten en andere alledaagse voorwerpen. (Stanford-geneeskunde)
Dit is een uiterst belangrijk resultaat, maar PRIMA is wederom geen volledig kunstoog.
Het herstelt een beperkt deel van de visuele functie bij een specifieke ziekte en maakt gebruik van het resterende biologische visuele systeem.
Bionische visietechnologieën
Een andere aanpak is ontwikkeld door Bionische visietechnologieën (BVT) in Australië.
Het bedrijf ontwikkelt een suprachoroïdaal systeem waarbij elektroden aan de achterkant van het oog worden geplaatst zonder het oog zelf te vervangen.
Gepubliceerde recensies van elektronische netvliesprothesen beschrijven vroege klinische resultaten met lichtperceptie en functionele verbeteringen bij een subgroep van patiënten. Tegelijkertijd heeft het systeem nog geen goedkeuring van de regelgevende instanties gekregen als een algemeen verkrijgbaar alternatief voor het menselijk oog. (PubMed Centraal (PMC))
De technologie toont een andere mogelijke weg naar kunstmatig zicht: elektrische stimulatie van het visuele systeem, zonder fysiek het hele oogorgel te vervangen.
Orion – het oog omzeilen
Het is een nog radicalere aanpak Orion visueel corticaal prothesesysteem.
In plaats van een elektronisch implantaat in het oog te plaatsen, probeert het systeem het beschadigde oog te omzeilen en de visuele cortex van de hersenen direct te stimuleren.
Bij deze aanpak ontvangt de camera informatie over de omgeving en zet een elektronisch systeem de informatie om in elektrische impulsen die worden toegevoerd aan geïmplanteerde elektroden in het gebied van de visuele cortex.
Dit is vooral interessant bij ziekten waarbij niet alleen het netvlies maar ook andere delen van het oog ernstig beschadigd zijn.
Volgens de door de ontwikkelaars vrijgegeven informatie eindigde de zes jaar durende vroege klinische studie van Orion in maart 2025, met als doel de volgende fase van klinische ontwikkeling.
Orion laat zien dat het toekomstige ‘kunstmatige oog’ misschien niet beperkt blijft tot het oog zelf. Het kan een heel systeem vertegenwoordigen:
camera → processor → neurale code → hersenimplantaat → visuele cortex
Nieuwe generatie: THE-BRENA – kunstnetvlies met volledig kleurzicht
In augustus 2026 in tijdschrift Natuur materialen er werd een bijzonder interessante ontwikkeling gepubliceerd door een team van de Hong Kong University of Science and Technology.
De onderzoekers presenteren een bio-geïnspireerd systeem genaamd DE-BRENA, gebaseerd op een halfbolvormig kunstnetvlies.
De technologie heeft:
- 367.500 pixels;
- dichtheid 1.905 pixels per inch;
- full colour afbeelding;
- spectraal bereik van ongeveer 300 tot 800 nm;
- gezichtsveld van meer dan 160°;
- bewegingsverwerking rechtstreeks in de sensor. (Natuur)
Bijzonder interessant is dat het systeem gebruik maakt van een gebogen, halfronde structuur die lijkt op de geometrie van het menselijk netvlies.
In een traditionele camera moeten de platte sensor en het optische systeem verschillende optische aberraties compenseren. Met het halfronde ontwerp kunnen sommige van deze beperkingen worden verminderd.
Het systeem demonstreerde ook een significante vermindering van de vereiste informatiestroom tijdens bewegingsdetectie, waarbij de auteurs meer dan 99,95% lagere bandbreedtevereisten rapporteerden vergeleken met traditionele framegebaseerde verwerking in het specifieke experiment. (Natuur)
Het is echter belangrijk om te benadrukken dat THE-BRENA dat wel is bio-geïnspireerde kunstmatige visuele sensor, niet een kunstoog dat in een mens is geïmplanteerd.
Dit onderscheid is essentieel.
De eerste transplantatie van een heel menselijk oog
Parallel aan de ontwikkeling van elektronische ogen wordt een andere uiterst interessante wetenschappelijke benadering ontwikkeld: de transplantatie van een biologisch geheel oog.
In mei 2023 voerde een team van NYU Langone Health ‘s werelds eerste bekende succesvolle transplantatie uit van een heel menselijk oog, gecombineerd met een transplantatie van een deel van het gezicht.
Patiënt Aaron James verloor zijn oog en een aanzienlijk deel van zijn gezicht door een ernstige elektrische schok.
Tijdens de operatie transplanteren artsen het hele oog, de oogkas en de oogzenuw samen met andere weefsels. De operatie duurt ongeveer 21 uur. (NYU Langone Gezondheid)
Het resultaat is opmerkelijk vanuit het oogpunt van de transplantatiegeneeskunde.
Het getransplanteerde oog blijft levensvatbaar. Er werd een normale bloedtoevoer en bloedtoevoer naar het netvlies waargenomen, en sommige fotoreceptoren – staafjes en kegeltjes – overleefden. (NYU Langone Gezondheid)
Maar de patiënt herstelde het gezichtsvermogen niet met het getransplanteerde oog.
Dit is een van de belangrijkste wetenschappelijke feiten in de geschiedenis van oogtransplantatie.
Waarom is het herstel van de oogzenuw zo moeilijk?
De oogzenuw is geen gewone kabel.
Het bevat een groot aantal zenuwvezels die het netvlies verbinden met verschillende structuren in de hersenen.
Bij een oogtransplantatie kunnen artsen herstellen:
- de bloedtoevoer;
- de mechanische positie van het oog;
- anatomische structuren;
- een deel van de weefsels;
- de werking van het netvlies.
Maar dit betekent niet automatisch dat informatie uit het netvlies op een functionele manier de hersenen kan bereiken.
Het is noodzakelijk dat de zenuwvezels goed aansluiten op het centrale zenuwstelsel en de complexe zenuwbanen herstellen.
Dit is een van de belangrijkste redenen waarom het getransplanteerde oog van Aaron James levensvatbaar bleef, maar het gezichtsvermogen niet herstelde.
Het grote menselijke oogtransplantatieprogramma
De prestatie van NYU Langone vormt de basis voor onderzoek op grotere schaal.
In 2024 lanceerde het Amerikaanse Advanced Research Projects Agency for Health (ARPA-H) het programma Transplantatie van allotransplantaten van het menselijk oog (THEA) met een potentiële financiering van maximaal 132 miljoen dollar.
Het doel is om methoden te ontwikkelen voor een succesvolle transplantatie van een heel menselijk oog, waardoor het gezichtsvermogen in de toekomst kan worden hersteld. (ucihealth.org)
In 2025 kondigde NYU Langone ook deelname aan aan een grootschalig project met meer dan 40 wetenschappers, artsen en vertegenwoordigers van de industrie, gericht op het maken van volledige oogtransplantatie tot een mogelijke visieherstellende therapie. (NYU Langone Gezondheid)
Dit toont aan dat de wetenschap volledige oogtransplantatie niet langer als een theoretische mogelijkheid beschouwt.
Elektronisch kunstoog versus biologische transplantatie
De twee belangrijkste benaderingen zijn fundamenteel verschillend.
Het elektronische kunstoog probeert de functie van het biologische visuele systeem te vervangen door middel van elektronica, sensoren, computationele algoritmen en neurostimulatie.
De transplantatie van een heel oog probeert het biologische visuele orgaan te behouden en de verbinding met het zenuwstelsel te herstellen.
In de toekomst is het mogelijk om deze twee benaderingen te combineren.
Een toekomstig systeem zou bijvoorbeeld het volgende kunnen omvatten:
kunstmatige optica → kunstmatig netvlies → neurale interface → oogzenuw → hersenen
of:
camera → AI-verwerking → hersenimplantaat → visuele cortex
Een derde optie is een biologisch getransplanteerd oog, geholpen door regeneratieve geneeskunde en technologieën voor oogzenuwherstel.
Wat ontbreekt er aan het moderne kunstoog?
Ondanks de enorme vooruitgang is er een fundamenteel verschil tussen moderne protheses en het menselijk gezichtsvermogen.
Het menselijk oog en de hersenen werken als één systeem.
Het menselijk netvlies voert een complexe voorverwerking van visuele informatie uit, zelfs voordat de signalen de hersenen bereiken. Het systeem heeft een enorm dynamisch bereik, past zich aan de verlichting aan, detecteert beweging, kleur en contrast en werkt continu met een extreem laag stroomverbruik.
Moderne elektronische prothesen kunnen al deze functionaliteit nog niet reproduceren.
In veel ervan is de visuele waarneming beperkt tot lichtpunten, vormen, contouren of afbeeldingen met een relatief lage resolutie.
PRIMA betekent een belangrijke stap voorwaarts omdat sommige patiënten tekst kunnen lezen, maar het normale gezichtsvermogen niet wordt hersteld. (New England Journal of Medicine)
Kan het kunstoog beter worden dan het menselijk oog?
Vanuit technisch perspectief is dit conceptueel mogelijk.
Een toekomstig kunstmatig zichtsysteem zou mogelijk kunnen zien in gebieden buiten het menselijke zichtbare spectrum, bijvoorbeeld in het nabij-infrarode bereik.
Ze zou kunnen hebben:
- optische of digitale zoom;
- automatische boost bij weinig licht;
- infrarood zicht;
- ultrabreed gezichtsveld;
- AI-objectherkenning;
- directe meting van afstanden;
- beeldopname;
- draadloze communicatie;
- adaptieve optica.
In die zin kan het toekomstige kunstoog niet alleen een kopie van het menselijk oog zijn, maar een bionisch zichtsysteem met mogelijkheden die het natuurlijke zicht niet bezit.
Dit is echter nog steeds een wetenschappelijk en technologisch perspectief, en geen klinische realiteit.
De stand van de techniek in 2026
Vanaf september 2026 zijn er verschillende ontwikkelingsniveaus te onderscheiden:
| Technologie | Voorwaarde |
|---|---|
| Argus II | Historisch bewezen netvliesprothese; de productie wordt stopgezet |
| PRIMA | Klinisch bewezen technologie om beperkt functioneel zicht te herstellen |
| Bionische visietechnologieën | Ontwikkeling van implanteerbare systemen voor kunstmatig zicht |
| Orion | Ontwikkeling van een corticale visuele prothese |
| DE-BRENA | Bio-geïnspireerde kunstmatige retina/visuele sensor met hoge resolutie |
| Hele oogtransplantatie | Aangetoond bij de mens, maar zonder herstel van het gezichtsvermogen |
| Een volledig functioneel elektronisch kunstoog | Nog niet bereikt |
De volgende grote grens – de verbinding tussen de machine en de hersenen
Het grootste probleem is niet langer alleen het creëren van een camera die op een menselijk oog lijkt.
Moderne micro-elektronica kan uiterst gevoelige visuele sensoren creëren. De nieuwe halfbolvormige sensoren kunnen zelfs de geometrie van het netvlies nabootsen en visuele informatie rechtstreeks in de sensor verwerken. (Natuur)
De echte uitdaging is het creëren van de neurale interface, die het elektronische beeld op betrouwbare wijze kan vertalen in neurale signalen die begrijpelijk zijn voor het menselijk brein.
Dit vereist niet alleen inzicht in de optica, maar ook in:
- neurofysiologie;
- neurale codering;
- synaptische verwerking;
- plasticiteit van de hersenen;
- de regeneratie van zenuwweefsel;
- biocompatibele materialen;
- micro-elektronica;
- kunstmatige intelligentie.
Daarom is het kunstoog veel meer dan een simpele camera die in de menselijke baan wordt geplaatst.
Conclusie
De ontwikkeling van kunstmatige visie in de afgelopen decennia heeft opmerkelijke vooruitgang laten zien.
Argus II bewees dat een elektronisch systeem kunstmatige visuele waarneming kon creëren. PRIMA zette nog een grote stap door herstel van het functionele centrale zicht aan te tonen bij een subgroep van patiënten met ernstige maculaire degeneratie. Corticale systemen zoals Orion zoeken naar een manier om het beschadigde oog te omzeilen en rechtstreeks in wisselwerking te treden met de hersenen. Ondertussen laten nieuwe bio-geïnspireerde kunstmatige netvliezen, zoals THE-BRENA, gepubliceerd in 2026, zien hoe snel de visuele sensortechnologie zelf evolueert. (New England Journal of Medicine)
Tegelijkertijd toonde de eerste transplantatie van een volledig menselijk oog aan dat het mogelijk is om het oogorgaan zelf te transplanteren en levensvatbaar te blijven, maar het herstel van het gezichtsvermogen vereist het succesvol herstellen van de uiterst complexe verbinding tussen het oog en de hersenen. (NYU Langone Gezondheid)
Daarom naar In 2026 is er nog steeds geen kunstoog dat het menselijk oog volledig kan vervangen en het normale menselijke zicht kan herstellen.
Maar het wetenschappelijke beeld is nu al anders dan tien, twintig jaar geleden.
Tegenwoordig beschikken wetenschappers over werkende netvliesprothesen, kunstmatige netvliezen, herseninterfaces, bio-geïnspireerde visuele sensoren met hoge resolutie en het eerste bewezen geval van een getransplanteerd menselijk oog.
De volgende grote stap zal zijn om deze technologieën samen te brengen in één systeem dat niet alleen licht waarneemt, maar ook licht omzet volwaardige visuele perceptie begrijpelijk voor het menselijk brein.
Dan is het kunstoog niet langer alleen maar een prothese.
Het zal een nieuw type zijn bionisch gezichtsorgaan.
Laat een reactie achter